У Торъял район Какшанмучаш селаште илыше вате-марий Нина Сергеевна ден Николай Александрович Шерстнёвмыт шӱдӧ наре мӱкш ешым ашнат.
Изинек шӱмаҥын
Командировкыш мийымына кечын Николай Александрович райрӱдыштӧ арня еда эртаралтше ярмиҥгашке мӱйым ужалаш каен ыле. Сандене тудын дене тушечын пӧртылмекыже гына, кечывал жапыште, вашлийын кертна. А такшым Шерстнёвмыт еш дене Йошкар-Оласе Чарла кремльыште мӱйым пырля ужалымына годымак палыме лийынна. Тидын деч варат ятыр гана ужын мутланенна, мӱкш ончымо паша нерген ваш каласкаленна.
Шерстнёвмыт чумыр илышыштым мӱкш ончымо паша дене кылденыт гын, тыште чылажат Нина Сергеевна дечын тӱҥалын. Тудо Какшанмучаш села деч кандаш километр ӧрдыжтӧ верланыше Лобаны ялеш шочын-кушкын. Тудын коваже, Анна Никифоровна, мӱкшым ашнен, варажым тиде пашам ӱдыржӧ ден веҥыжат йӧратен шынденыт. Саша, Витя да Нина икшывыштлан кеҥежым мӱкшиге еш ойырлымым черет дене эскераш шӱден коденыт, да шкешт колхоз пашашке каеныт.
– Кодшо курымын кудлымшо ийлаштыже ялыште шукын мӱкшым ашненыт, – шарналта Нина Шерстнева (ӱдыр фамилийже Панкратова). – Тунам латкок омарта деч шуко кучен огытыл, лучко еш шукылан шотлалтын. Вет шукыжо ончаш жапшат лийын огыл, эре колхозышто тыршыман улмаш. Мӱкш омартам телылан пӧртйымаке пуртымо. Тунам ача-ава «Ида лӱшкӧ, мӱкшлан малашышт мешаеда» манын ойленыт, да ме ты ойым шукташ тыршенна. Мемнан мӱй эреак лийын, тудын тамжым изинекак паленна, акленна.
Нинан аваже, Мария Федоровна, МАССР-ын сулло туныктышыжо лийын. Какшанмучаш школышто туныктышо-влак тудын деч мӱйым налаш йодыныт, да нунын деке утларакше мотоцикл дене кудалын миеныт. Мӱйым тыгак пӧлек шотешат пуэденыт, сийленыт. Панкратовмыт еш Мушин ялыш, изиш варарак Какшанмучаш селашке илаш кусненыт, пеленышт мӱкшотарымат конденыт. Нина Сергеевна университетыште историклан тунем лектын, варажым ешаҥын, колхозышто гараж вуйлатышылан, механиклан ыштыше Николай Шерстневлан марлан лектын. Какшанмучаш школышто завучлан, директорлан пашам ыштен.
Куанжат, ойгыжат йыгыре коштыт
– Пелашемат мӱкшлан кумылаҥе, ачам 8-ше номеран омартам пӧлеклыш, – ойла Нина Сергеевна. – Тунам тудо тыге мане: але вара мемнанат ончыкыжым кандаш омарта мӱкшна лиеш? А ынде шӱдӧ марте ешна уло.
Тынар мӱкшым ты кундемыште лачак Шерстнёвмыт еш гына куча. Йоча годсек ты пашалан шӱмаҥше еш опытым поген, куанжат лийын, ойгыжымат чытен лектыныт. Ик ийын 96 омарта гыч шыжылан лач пелыже гына кодын. Шыже велеш онченыт, поген шынденыт, чылажат сай гай чучын. Варажым пале лийын – пел отарысе омарталаште ик мӱкшат кодын огыл, пуйто порволен каен. Нина Сергеевнан мутшо почеш, тудо ийын варроатоз пудий деч обработкым жапыштыже ыштен шуктен огытыл. Кеҥежым Николай Александрович лачак Алексей эргыжлан Семёновкыш пӧртым чоҥаш полшаш каен улмаш, да мӱкш ик жаплан ӧрдыжеш кодын. Но Николай кодшо мӱкш дене гына серлаген огыл, У Торъял посёлкышто илыше палымыж деч мӱкшым налын конден.
Алексей эргыштат мӱкшлан кумылаҥын. Тудо Оршанке районысо нефтьым тулышо предприятийыште ик сутка пашам ышта, кумытым кана. Ачаже тудлан икмыняр омарта мӱкшым пӧлеклен, пырляк ончат. Алексей кеҥежым отаржым пистерыш УАЗ машинашке пижыктыме прицепыш шынден кусара. Тыге сай лектышым налеш. Омартажым пенопласт гыч куштылгым йӧнештарен.Тыге нӧлтышташ йӧнан.
Ойыртемалтше ий
– Эртыше ий ойыртемалтше ыле, мӱкш игым чот ойырыш, – ойла Нина Сергеевна. – Ончылий улыжат кандаш мӱкшигым кученна гын, ӱмаште ик кечыште тынаре лекте. Кушко погашат ӧрынна ыле. Игече йӱран шогыш. Кече шыратен ончалешат, мӱкш-влак рӱжге нектарлан чоҥештат. Но кенета адак шем пыл толеш, тыгодым чаманен шоналтет: мыняр мӱкш мӧҥгеш огеш пӧртыл, мыняр шулдыран пашачынам шолем пытара! Но эше авамак ойлен ыле: мӱкш садак озажлан таушта, мӱйым нумалын ситара.
Шерстнёвмыт шуко пачеран пӧртыштӧ илат. Отарышт пел километр коклаште, Нинан Сергеевнан ача-аважын ончыч илыме пӧрт кундемыште, верланен. Тошто сурт-оралте аралалт кодын. Николай Александрович мӱй кӱзаш посна пӧртым ешарен келыштарен, тыгак тӱрлӧ ӱзгарым, омартам ямдылаш мастерской уло. Ме отарышке, лумым келын, пырля толна.
– Омартам телылан кеҥежым шинчыме верешыштак кодена, – палдара Шерстнёв. – Мӱйым ситышын кодем, сайын шокшемдем. Мӱкшна верысе среднерусский урлык. Тудо телым тӱжвалнат сайын эртара. Омарта пырдыжлан кӱжгӧ оҥам налам, тыгеже мӱкшлан телым шокшырак лиеш. Телым мӱкшым утыжым ом тургыжландаре, омарта комдышышто южлан пураш кок рожым кодем. Тушто пӧрш налын гын, тугеже еш ила, шӱла. Кызыт мӱкшым телылан шукын омшаникыш пуртат. Чын, тушто кунар-гынат йӧнанрак, мӱйым еш шагалрак кочкеш. Но кызыт омшаникыш нумалаш еҥжымат тарлаш от му, вийвал пӧръеҥ-влак ӧрдыж кундемлашке пашам ышташ коштыт. Шкежат ынде самырык омыл, вес ийын шымле вич ийым темем. Адакшым тӱжвалне кодымо дене оралтым ыштен, ешартыш роскотыш пурышаш уке.
Йӧнан верыште
Отар кӧргыштӧ да йырже саскам пуышо ятыр тӱрлӧ пушеҥге ден вондер кушкыт. Грушо, олмапу, вишне, сливе, шоптырвондо, эҥыжвондо шошым пелед шогалыт гын, моткоч сӧралын койыт. Адакшым мӱкшлан шыркам, нектарым погаш йӧнан. Тунамже пӱтынь отар пуйто ызга. Воктенак изи эҥер йоген эрта. Йырым-йыр шоҥго писте-влак шогат, шуко нектарым ойырат. Шерстнёвмыт пошкудо-влак дене келшен илат. А тидыже селаште моткоч кӱлешан.
– Мемнан дене тӱшка озанлык уке, ятыр мланде яра кия. Тушто нектарым ойырышо умдылашудо (донник) кушкеш, – каласкала Шерстнёв. – Адакшым ме мӱкшлан лӱмынак яра кийыше пакчалашке, озашт дене кутырен келшымек, фацелийым, мордовиникым ӱдена.
Чон йодмо почеш
Жапше годым чоҥештен кайыше мӱкшиге ешым кучаш пушеҥгылашке яра омартамат иктым веле огыл шындылыныт. Нина Сергеевнан мутшо почеш, икана тыгай омарташке куатле еш пурен да чыла рамышке мӱйым поген темен. Пушеҥге гыч пыкше волтеныт. Мӱйым кушко чыкашат ӧрыныт. Ынде яра омартам Алексей эргышт шындылеш да тушко чӱчкыдынак мӱкш еш пура.
– Ме мӱкшым оксалан кӧра огыл, чон йодмо почеш ашнена, – ойла Нина Шерстнева. – Отарыш мӧҥгӧ гыч велосипед дене кудалыштам. Тыште юж эре яндар, шӱлаш йоҥгыдо. Эше мӱкш-влакын шӱлышышт тазалыклан пайдале. Шӱшпык, куку йӱк куандара. Чон куаным налам. Тышечын мӧҥгӧ кайымат огеш шу. Эре тарванылме кап-кыллан пайдале. Кодшо ийын куд килограммлан куштылемым. Каплан чынжымак куштылгын чучеш. Пелашем южгунам йол коршта манеш, тыште лиешат, нимогай корштымым ок шиж. Мӧҥгыштӧ шинчен, утларак веле мерчет, а тыште ик верыште лияш, яра шинчаш жап уке.
Самырык-влакым шӱмаҥдат
Шерстнёвмыт самырык-влакым мӱкш ончымо пашалан шӱмаҥдаш кумылан улыт. Теве Шерстнёвмыт дене ик пӧртыштӧ илыше самырык пӧръеҥ Станислав Табуев (тудо электриклан ышта) мӱкшым ужалаш йодын, да тудлан куд омартам пуэныт. Ынде самырык еҥ Николай Александрович деч мом кузе ыштышашым эреак йодыштеш. А тудыжо нимом ок шылте, чыла каласкалаш тырша. Тыге сай алмаштыш кушкеш.
Николай Шерстнёвым районысо мӱкшызӧ-влак ушемыштым вуйлаташ ынде икмыняр ий ӱшанат. Тений погынымаш 27 февральыште лиеш.
– Тыгай погынымашке толшыжо гына шагал, – ойла Николай Александрович. – Кеч ме моткоч кӱлешан, тургыжландарыше йодыш-влакым каҥашена. А таче ик эн тӱҥ нелылыкше – мӱкшым ашныме пашам сайын палена гын, продукцийнам, мӱйым, кушко кӧлан ужалаш – йодыш лектеш. Кажне мӱкшызӧ тыгай нелылыкым шижеш.
Шерстнёв мӱйым ужалаш Йошкар-Олашке Чарла кремльыш, тыгак Ленин площадьыш, райрӱдыш кудалыштеш, Йӱдвел кундемышкат колта, палымыже-влаклан темла. Эреак налше-влакат улыт. А теве мӱкшызӧ-влак деч мӱйым поген, тӱшка дене вес эллашке колтымо йодыш (кеч республик кӱкшытан погынымашлаштат тидын нерген ик гана веле огыл ойлымо) кызытеш рашемдалтде кодеш.
Снимкыште: Николай Шерстнёв отарыштыже.
Вячеслав Смоленцевын фотожо.
