УВЕР ЙОГЫН

Икымше марий ола, таче каналташ гына…

Звенигово районыш пурышо Кокшайск посёлкыш таче тӱҥ шотышо еҥ-влак канаш, пайремым эртараш кудалыштыт, вет тудо Юл эҥер пелен верланен. Параход ден теплоход, нелытым шупшыктышо судно-влак мӱгыралтен эртат. Тушто шуко залив, каныме базе, чапле оралте, йырваш мотор пӱнчер, яндар юж… Пӱртӱсын рельефшат оҥай: курык ден тайыл шуко. Таклан огыл ынде икмыняр ий республикысе правительстве кӱкшыт гычак тусо пристаньым пашаш, туризм пашам вияҥден колташ  кӱлмӧ нерген мут лектеш. Но пристань тачат пуста, эҥер вӱдшат тений кеҥежым чотак волен. А вет лийын жап, пристань пашам ыштен, тушко судно-влак икте-весым алмаштен шогалыныт. Кок пачашан дебаркадерат лийын. Туштак кафе, кевыт, пуш станций монь пашам ыштеныт. А таче пристань олмо воктене посна еҥ-влакын изи суднышт шогат, пуш станций, кеҥежым  гын канаш толшо-шамычат ситышын улыт.

 Кокшайск  – кундемнан историйыштыже келге кышам кодышо икымше ола.  Марий кундемым руш кугыжанышыш ушымеке, верысе кучемым ышташ манын, 1574 ийыште Йыван III кугыжа шке воеводыжо-влакым – Василей Власьев ден Офанасей Есиповым олам нӧлташ колта. Шошо жапыште крепостьым ыштен шуктеныт. Олан лӱмгечыжым 11 апрельыште палемдат. Илем Изи ден Кугу Какшан эҥер-влакын Юл эҥерыш пурымаште шочын. Марлаже тудым Какшанла маныныт. Икымше воеводылан князь Андрей Палецкийым шогалтеныт.

 1647 ийысе перепись почеш тушто стрелец, казак, дворян да бояр-влакын йочашт, приказной служитель-влак гына иленыт. Тусо стрелец-влакым кугыжа тора кундемлашкат – Доныш, Царицыныш, Астраханьыш, Черный Ярыш крым татар, ногай, калмык-влак деч аралаш колтедылын. Шукынжо мӧҥгеш пӧртылын огытыл.   

Какшанлаште тачат исторический вер-влакым ончал савырнаш лиеш. 1793 ийыштак чоҥымо Покро черкым налаш. Тудо марий кундемыште икымше лийын. 1869 ийыште Юл эҥер дене кайышыла тунам эше цесаревич Александр Александрович – ончыкылык  Александр II кугыжа – пурен. Черкыште шке кидпалыжымат коден. Совет жапыште складыш савырыме оралтым черке семын  1992 ийыште угыч пашаш колтеныт. Таче Покро черке федеральный кӱкшытан историй памятниклан шотлалтеш.

Тӱлеген курыкымат ончыктыман. Шке жапыштыже тыште илыше-влак руш кугыжалан тӱлеген кайыкым колтен шогышаш улыт улмаш. Кайыкшым лач ты курыкышто кученыт.

Кодшо курымын кумлымшо ийлаштыже тыште руш режиссер Д.Донской марий калыкын илышыж нерген «Песнь о счастье» фильмым сниматлен. Тӱҥ геройын прообразшылан марий композитор Яков Эшпайым налын, вет тудо тораштак огыл, Какшамарийыште, шочын.

Посёлкышто краеведений тоштер уло. Тудым Э.С.Патрушев почын. Но ты гана ме тудым ончалын ышна керт. Пеш поян манын каласышт. Кызыт тудым Эрик Степановичын Мая ӱдыржӧ вуйлата.

Посёлкышто археологий, историй памятник-влак ситышын улыт. Покро черке воктенысе кумдыкым историко-культурный заповедный зоныланат шотлымо. Кугу Отечественный сарыште колышо-влакын лӱмыштым возыман обелискымат ончыктыман. Тудым посёлко покшелнысе шӱгарла пелен вераҥдыме.

Емельян Пугачев дене кылдалтше шарныктышат уло. 1774 ий 16 июльышто тудо тыште лийын. Тудо жапыште тысе калык руш кугыжан ишыктылмыж дене келшен огылат, Болотников ден  Разинын, Пугачёвын тарватыме востанийлашке ушнен. Пугачевын войскажым Озаҥ воктене кырен шалатымеке, тудо марий чодыра велке шке отрядше дене лупшалтын да ты кундемыш лектын. Тидын нерген эше А.Пушкин «Истории Пугачева» произведенийыштыже возен. Вара Юл гоч вончен да кечывалвелкыла каен. 

Совет Ушем Герой М.М.Кологривовымат тыште шарнат: лӱмын бюстым шогалтеныт, ик уремым лӱмденыт, мемориал оҥам сакеныт.

Жап эртыме семын руш кугыжан, кугыжаныш кучемын закон-влакым вашталтымыштлан кӧра Какшанла ола посёлкыш савырнен.

А мо дене верысе калык ила, йодыда. Мутат уке, ожнысек эҥер пелен илыше калыкын илышыже чодырам ямдылме да тудым вӱд дене волтымо дене кылдалтын.  Но кодшо курымын кандашлымше ийлаштыже сплавучастке тушто петыралтын. Таче Юл эҥерыште вӱдшат чотак волен. Кеч Чебоксар плотинам чоҥымо марте тушто вӱд кажне шошым чотак нӧлталатын, туткарышкат шуктен.  

Кокшайскыште, чынжымак, канаш шуко йӧн уло. Каныме базе-влак шке мотор тӱсышт дене куандарат. Юл, залив-влак серыште шогетат, моторлык деч шӱлышет петырна. Но южо базыже огыт ыште. Совет жапыште чоҥен шогалтыме изи пӧрт-шамычын омсаштышт кӧгӧн гына кечат. Посёлкымат лӱмын ончал саврнышна. Куанаш нимолан. Чапле оралте-влак воктенак моткоч тошто, лунчыргышо-влакат шинчат. Ончысо автовокзалым ончалын, шортмет шуэш. чыла вере участкым ужалыме нерген уверым ужаш лиеш. Мо оҥайже, мланде тыште моткоч шерге. Куд соткым эн шулдыжын миллионат пеле теҥгеш налаш лиеш гын, энер воктенсе кумдыклан лу миллион нарым луктын пыштыман, мане посёлкыштак илыше ик ӱдырамаш.

 Светлана Носова

М.Скобелевын фотожо.

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий