ЛӰМГЕЧЕ РУБРИКИ ЭРТЫШ-ИЛЫШ

100 ийлан — 100 ялыш: Шарныктыш лийшаш огыл мо?

2020 ийыште Марий автономийым ыштымылан 100 ий темме кугу лӱмгечым палемдаш тӱҥалына. Ты датылан пӧлеклалтше материал-влакым «Марий Эл» газет шукертсек савыктен толеш. А эртыше кечылаште Медведево район Кӱшнур ялыште лияш логале. Шке жапыштыже тыште Марий автономийым ыштымышке кугу надырым пыштыше лӱмлӧ еҥ — Сергей Алексеевич Черняков — илен. Тений сентябрьыште шочмыжлан 130 ий темын. Чаманен […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

Чынжымак, тудо акрет марий-влакын…

Йылмым, литературым да историйым научно шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтын археологшо-влак Кострома областьыште кугезына-влакын кышаштым муыныт.   Нуно тушто финн-угор калык-влакын IX-XI курымлаште илыме  «Кузинский хутор-влак» манме шӱгарлаште пургедме пашам эртареныт. Тидыже Шарьинский районын, Шарья олан администрацийыштын полышыштлан эҥертен, Костромасе тоштер-заповедникын пашаеҥже, Руш географический обществын волонтержо-влак дене пырля шукталтын. Марий Эл гыч лийше научный группым […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

 «Нигӧлан осалым шонен омыл, сандене таза улам»

Шернур район Чисола ялыште илыше тиде шоҥгыеҥ деке каяш лекме годым тудын ятыр ийготым погымыжым паленам, но суртышкыжо пурен шогалмеке да тудын пӧрт коклаште, вольыкым ончымаште шогылтмыжым ужмеке, тынар ияш манын ӱшаныме шуын огыл. Варва бобо (ялыште тудым чылан тыге маныт) моткоч чулым, кумылзак, мутланаш йӧратыше еҥ улмаш. Июнь мучаште тудо 80 ияш лӱмгечыжым палемден, […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

«Самырык комсомол пагытем»

Эртыше Сеҥымаш кече мемнан кундемыште поснак кечан, леве ыле. Кована диваныште шинча, жапын-жапын шыргыжеш, коклан шинчалукшым ӱштылеш. Кугезе уныка воктекем лишемешат, ойла: «Кова шортеш». Ӱдыр уныкаже кова воктене пӧрдеш: «Ковай, каласе, молан кумылет игече семын вашталтеш: то куаныше улат, тунамак шортат. Тый денет мо лийын?» Шоҥгыеҥ порын ончале, илышыж дене палдарыш… Тений мылам 96 ий […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

«Юмын каргыме вер»

Шукерте огыл «Дикие дворники» республикысе экологий толкынын еҥже-влак Звенигово районысо Суслоҥер деч тораште огыл верланыше Серебряное ерын сержым эрыкташ миен коштыныт. Марлаже тудым Комбо ер але Пошым ер маныт. Коллан поян пеш сылне вер, но тудын дене кылдалтше историйже-влак моткоч шучко улыт. Мом арала Комбо ер? Тиде ер Российысе «Оборонлес» военный лесничествын кумдыкыштыжо вераҥын. Сандене […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

Тӱтыран эҥер воктенсе пӧрт

Тӱтыран эҥер воктенсе  пӧрт Г.Калитов Тӱтыран эҥер воктенсе  пӧрт Кочам-влак шуко иктаҥашышт семынак мемнан элыште кодшо курымын  икымше пелыштыже лийше  пуламырлаште лийыныт. Коктынат икымше тӱнямбал да граждан сарыште  кредалыныт, коллективизацийым эртеныт. Ачамын  тукым шольыжо Салий Кугу Отечественный сар деч ончыч  репрессийыш логалын, тудым коло вич ийлан Сибирьыш колтеныт. Тусо поселенийыштак илаш кодын.  Лидия Руслановам сайын […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

Илыш корнышт тормакан лийын гынат

Букетовмыт Тыйын шочшет, Марий калык   I Марий калык погынын депутатше Фёдор Букетов ден тудын икшывыже-влакын илышыт гыч Фёдор Афанасьевич Букетов Филипп изаже семынак марий культур ден просвещенийын  историйыштыже  мондаш лийдыме кышам коден. Нуно туныктышо-просветитель семын веле  огыл палыме лийыныт, духовный деятель, шочмо йылмышке черке да миссионер литературым кусарыше семынат шке лӱмыштым чапландареныт. Фёдор ден […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

Теҥыз толкын лӱҥгыктен, ятыр гана сусырген

Теҥыз толкын лӱҥгыктен, ятыр гана сусырген «Большая память о малой родине» книгам возаш тӱҥалмек, землякем-влакын шарнымашыштым погымем годым «Путь Ленина» колхозын икымше  председательже-влак кокла гыч иктыже Владимир Сергеевич Ворончихин икана мане: — Валентин,  теве тый орденоносец да сай еҥ,  герой-влак нерген очеркым возет, а молан шке чӱчӱч, Аркадий Владимирович Винокуров, нерген возаш огыл. Вет тудо […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

26 апрель — Марий талешке кече

26 апрель — Марий талешке кече Онарын Уржум мландыже «Уржум вӱдет, кудырет, Лӱҥген, пӧрдын йогалеш…  — Чалай Васлийын ты шомакшылан шке жапыштыже Дмитрий Кульшетов семым келыштарен. Ты муро варажым калыкын ик эн йӧратыме мурышкыжо  савырнен. Руш сӱретче Виктор Васнецоват 1848 ийыште ты эҥер воктене верланыше Лоп ялыште шочын. Изиж годым тудлан шочмо кундемже тале руш […]

ЭРТЫШ-ИЛЫШ

Историй мемнам шулдыраҥда, у вий-куатым пуа

Ученый марий калыкын акрет годсо илышыж нерген шонкала   Тиде статьям возаш  И.П. ден В.И.Магидовичмытын «Очерки по истории географических открытий» (5 том, Просвещений,1982) книгашт таратыш. И.П.Магидович – историй ден географий шотышто авторитетан  ученый, Кугу совет энциклопедийым возышо-влак кокла гыч иктыже, Москвасе кугыжаныш университетын преподавательже. Тудо чынже денак энциклопедист, Кӱчык географический  энциклопедийым ямдылымаште тыршен, Европын, Йӱдвел, […]