ПАТЫРЛЫК

Ала тиде чыла арам?..

Таче Афганистаныште интернационал долгым шуктышо-влак кокла гыч эше ик ветеран дене, У Торъял кундемеш шочын-кушшо, кызыт Оршанке посёлкысо кыдалаш школышто ОБЖ ден физкультур урокым туныктышо В.Петухов дене палдарена.

Армийыш рвезе 1987 ий 4 майыште У Торъял районысо военкомат гыч каен.  Афганистаныште 1987 ий 3 ноябрь гыч 1989 ий 26 январь марте лийын. «За боевые заслуги» медаль дене палемдалтын.

Вениамин Ивановичын йоча жапше ялысе моло тыглай рвезе семынак икшырымын эртен. У Торъял районысо Ӱлыл Кожлаял гыч пошкудо ялыш школыш коштын. Шукыж годым изи рвезылан кугурак класслаште тунемше-влак почеш куржталашыже логалын. Можыч, тидыжат тудым спортлан кумылаҥден. Ачаже шопыр лийын, сандене кок изажат техниклан шӱмаҥыныт, а тиде?.. «Тидлан ече ден тоям пу», – маныныт тунам родо-тукымжо. Веня талын куржталын, футболла, волейболла модын, ече дене мунчалтен, таҥасымашлаште вийжым терген.

Ик кечын рвезе Оршанке педучилищын физкультур отделенийжын студентше лиеш. Тыге тудо ече, футбол, баскетбол да спортын моло видше дене эшеат пеҥгыде кылым кучаш тӱҥалын. Веня Марий Эл Республикын физический культурын заслуженный пашаеҥже В.Половников дене тренировкым эртен. Сайын ямдылалтын, куштылго атлетике да ече дене икымше разрядым налын.

1986 ийыште Вениамин Петуховым У Торъял район Кузнеч тӱҥалтыш школыш  физкультур урокым туныктышылан шогалтеныт. Рвезылан паша келшен, но… Тыгай пӱрымаш: жап шумеке, элнан ончылно шке порысым шукташ. Шыжым тудын ийготан-влакым салтак радамыш налаш тӱҥалыныт. Венят службо деч шылын огыл, адакшым тунам тыгай шонымашыжат лийын огыл. Но туныктышо ситен огылат, школ директор ик жаплан кодаш йодын. Тыге самырык физрук ик тунемме тургым ӱдыр-рвезе-влакым физкультурлан кумылаҥдаш тыршен.

Шошо призыв. Десант войскаш еҥ ситен огыл. Мом ышташ? ВДВ! Венян шонымашыже лач тышке логалаш, но тудо ик ганат парашют дене тєрштен огыл (Тунам тидын деч посна ты войскаш налын огытыл). Ты шотышто У Торъял районысо военкомын алмаштышыже полшен. Кызытат тудлан таум ышта.

Шкешотан салют

Марий рвезе военный подготовкым Прибалтикыште, Рукла военный олаште, эртен. Кажне кечын марш бросок, лӱйкалымаш… А парашют дене 800 метр кӱкшыт гыч икымше гана тєрштымыже ӱмыржӧ мучкылан шарнымашеш кодын!

– Уке, нимыняр лӱдын, тургыжланен омыл. Но икмыняр гана тӧрштышӧ рвезын лӱдшӧ шинчажым тачысе кече семын шарнем. «Тыйже тӧрштенатыс» манмемлан, «Садак моткоч лӱдам», – вашештен. Тунам десантник-влакын парадышт кумылым нєлтен, вийым пуэн. Десант – тиде вий! Ме паленна мемнам Афганистаныш колташ ямдыленыт. Шарнем, тунам шукыж годым йӱдым ямдыленыт. Такшым келшен. Ошкылат: йырым-йыр тып-тымык. А кӱшкӧ йӱлен чоҥештыше пуля-влак, чӱкталтше  мишень-влак шкешотан моторлыкышт дене ойыртемалтыныт, – шарналтен ойла В.Петухов. – Октябрь мучаште, чынжымак, раш лие: 5-ше рота Афганистаныш чоҥешта. Кузе тидым авамлан увертарыман, шоналтенам тунам.

Марий Элыш изи увер чоҥештен: Германийыш каена. У адресым вучыза. Да кужу жаплан нимогай увер уке. Аван шӱм вургыжын, пуйто ала-мом шижын… Кугурак эргыже-влак лыпландареныт: у верыште карантин.

Афган мландыш волен шогалмекышт, шочмо элысе шӧртньӧ шыже деч вара пуйто сур «кеҥеж» тӱҥалын. Чыла вере шапалгыше кӱ, корнышто пурак тӱргалтын. Автомашинан кудалын эртымыж деч вара эшеат чот палдырнен: пырдыж семын пурак нєлталтын.

Тыгай илыш

Теве ынде В.Петуховын у верже – Логар провинций. Кабул деч Пакистан велыш 50 километр ӧрдыжтӧ оролымо заставе лийын. Ты заставе Кабул – Гардез автотрассым оролен.  

– Тиде йот мланде, йот сар лийын, манаш утларак келшен толеш. Тушто шуко вӱрым йоктарыме, торжалыкым ужмо… Ме ик верыште иленна, заставыш коштынна. Икана… Мый караулын начальникше улам. Часовой-шамычым тергем, ошкылам, кавашке ончем. Тыгодым шочмо пӧрт, вер-шӧр, родо-тукымем-влак шарналтыт. Ик семынже армийыште служитлыман, шке порысым шуктыман, а чон мӧҥгыш шупшын. Умылем: эше идалык утла служитлыман. Мом ыштет, илыш тыгай. «…Кажне кечын иктак, лач числа гына вашталтеш, службо эркын-эркын эрта. Возашыжат тетла нимом. Кажне кечын шӱдӧ гана строитлат. Физкультур урокым вӱдымӧ годым 45 минут жапыште йоча-влакым улыжат кок гана строитлен шогалтенам: урок тӱҥалтыште да мучаште…». Мӧҥгӧ теве тыгайрак сынан серышым возенам. Афганистан нерген ик мутат уке, – шарналта туныктышо. – Жап эртен. Кызыт тидым йоҥылышлан шотлем. Тек кочо, но чыным ойлыман, шонем. Вет тӱрлыжат лийын кертешыс…

Монча – эн кугу куан

Лийын, пайремымат пайремленыт: У ийым, 23 февральым, 2 августым, шочмо кечым… Тунам тӱрлӧ оружий гыч «салютым» ыштеныт.

– Мутлан, боевой йолташ-влакын «Шокшын саламлем, тазалыкым тыланем», – манмышт тунам нимо деч шерге лийын. У ийым вашлияш ямдылалтынна. Кеч тынар куанже, шампанскийжат  лийын огытыл. Садак  пайрем. Сукара, сгущенко, ӱй гыч ыштыме торт, мариноватлыме пареҥге. Йӱштӧ Кугызаже – повар, – шарналта таче кечын Оршанке кыдалаш школышто физкультурым туныктышо Вениамин Иванович. – Сарын шке койышыжо, шке сусыржо… Шарнем, кудалтен кодымо мӱндыр кишлакыш пулан мийымынам. Шун ден олым гыч ненчен ыштыме тошто пӧртым шалатенна. Пу ден пырняже лач пӧрт леведыш ден омсаште гына лийыныт. Сандене моткоч кӱжгӧ лончо шуным кораҥдаш кӱлын. Мемнан кугу куанлан монча шотлалтын. Тудыжым мемнан деч ончыч призывым эртыше салтак-влак чоҥеныт. Эх, теве тидыже мыняр боецлан куаным пуэн! Шарнем, эше ик рейдыште тошто кишлакыште роза пеледышым шарныктыше совлам муынна (тудо жаплан тушто шергакан ӱзгар). Вет тусо верысе илыш тунам акрет годсо жапым шарныктен: паранджа дене коштыныт, пондашан да пеш чот куптыран пӧръеҥ-влак, 40-45 ияш лийыныт гынат, мыланна 80-90 ияш шоҥгыеҥ гай койыныт. Южгунамже кочкаш киндат лийын огыл.

Шем тюльпан

– Эше курыкышто лиймекына, икымше гана шем тӱсан тюльпан пеледышым ужынам. Палышыже вигак шижтарен: кӱрлаш ок лий, сай огыл.  

Икымше наградым 1988 ий февральыште кучыктеныт: строитлен шогалтеныт – пуэныт, шарнаш кодшо манын войзеныт. Эше ик У ий пайрем, а вара – дембель. Боевой йолташем-влак родо-тукымемлан чыным возаш темленыт: Афган дене шутитлаш ок йӧрӧ. Но мыйын кумылыштым волтымем шуын огыл, эре варалан коденам. Ты жапым чон вургыж вученна гынат, мӧҥгӧ колтымо нерген приказ вучыдымо лийын. Рота, БМП-шке шинчын, Кабулыш тарванен. Тушто оружийым сдатленна. Эше чоҥештыме деч ончыч мемнам налаш толшо ИЛ-76 грузовой самолёт гыч афган калыклан ложашым ястаренна. Нунылан тыгай полышым пуэныт.

Ферганаште гына шочмо кундемыш серышым колтенам: «…Ферганаште улына, Афганистан гыч луктыныт. Молан тыге – кызытеш ом возо… Нелеш ида нал…». Эше ончылно – кум тылзе службо. Шоналташ жап уло.

 «Тушко тыйым мый колтен омыл…»

Жап эртыме семын тўрлыж денат вашлияш логалын. «9 рота» фильмыште «афганец-влак» тыге маныныт: «…Ме Афганистан сар гыч каенна. Ме сеҥенна. Тунам эше ме кок ий гыч ты сар, тушто кредалме нерген чылажат вес семын савырнышашым пален огынал. Орденым, наградым пижыктымыжат модо гыч лектын. Мемнан кокла гыч шукыштын илышышт йӧршеш вес корным налын. Кӧ, чытен лектын, кӱшкырак нӧлталтын гын, южыштын, кумыл волен, пеҥгыдылыкым йомдареныт, вес тӱняш каеныт. Тидым ме пален огынал… Ме Афганистан гыч лектынна. Ме сеҥенна…».

– Афганистаныште лийме жап чын йолташ-влакым муаш полшен, сандене ты пагыт тидын дене шерге. Но чон йӱлен, мӧҥгӧ толмеке, шукышт мемнам вес семын умыленыт. Кызыт чылажымат вискален шоналтет: самырык годым нимо деч лӱдын огынал. Ала тиде чыла арам? Таче умылем: кажне айдемын шке пӱрымашыже. Можыч, южыштын тиде шижмаш ончылгочак лийын… Икте шарналтеш: учебкыште Пошкырт кундем гыч ик марий рвезе Эдуард Шашкин дене йолташ лийынна, малыме вернат йыгыре шоген. Афганыш пурымеке, тӱрлӧ частьыш логалынна. Но ик жап пырля ошкылынна. Тыгодым Эдуард «Айда пырля, мемнан деке» манан. Кок-кум ошкылым веле ышташ кӱлын, но тунам шоналтенам: «Кушко логалам –туштак лиям». Варажым колынам: Эдуард илыш гыч каен…

Службо деч вара южо еҥын кочо мутшо чонеш сусыр кышам коден. Мутлан, ик пагытыште шуко ӱзгарлан черет лийын. Ялыш ала телевизорым, ала шкафым конденыт. Мыят  сельсоветыш йодаш миенам. Тунам вашмут тыгай лийын: «Тушко тыйым мый колтен омыл…». Тыге чыла раш каласыме.

Кызыт воспитанникем, тунемше-влаклан чылажымат пример гоч умылтараш тыршем. Физкультур, спорт дене пеҥгыде кылым кучымо илышыште кӱлешлыкшым каласкалем. Вигак да чылан огыл гынат, варажым садак умылат, шонем.

Чын, кӧ Афган сарыште лийын, нунын кӧргыштышт «сар» нигунам ок чарне. Нунын мом чытен лекмыштым, ужмыштым Юмо гына пала…

 

Е.Эшкинина.      

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий