ЯЛ ИЛЫШ

Кузе илет, мӱндыр изи ял?

Марий Элыште кажне кундемыште изи ял-влак улыт. Ик вере нуно аралалт кодыныт веле огыл, утларак вияҥыныт, тӱзланеныт, у тӱсым налыныт. Тыште у пӧрт-влак ешаралтыт, илышыжат воранен толеш, йоча-влакын йӱкышт чӱчкыдынрак шокта. Тыгай ял-влак корно воктене але чылт лишне, тыгак рӱдӧ илем деч тораште огыл, верланеныт. Лач тудыжак яллан аралалт кодашыже амалым ыштен. А теве мӱндыр да сай корныдымо изи яллаште ни кевыт, ни клуб але лудмывер, медпункт уке. Икшыве-влаклан школыш кошташ тора, йочасад уке. Эше паша вер укелык нелылыкым луктеш. Тыгай яллаште самырык-влак илаш огыт код, ӧрдыж кундемыш куснат. А Марий Турек районысо изи да мӱндыр Павайнур ялыште кузе илат?

Таче ялыште старостым тӱҥ эҥертыш, шуко йодышым рашемдыше еҥлан шотлат. Тыште ынде икымше ий веле огыл тиде пашам В.Осипова шукта.  Карлыган ял администрацийым вуйлатыше Б.Ивановын мутшо почеш, Валентина Апполоновна ик эн чолга старостылан шотлалтеш. Ме тудын дене ялын тачысе илышыже, ончыкылыкшо нерген мутланышна.

Валентина тиде ялыш нылле ий ончыч Киров область велым марлан толын. Пелашыже икмыняр ий ончыч илыш дене чеверласен. Латкум ий Лопышто да шке ялысе кевытлаште тыршен, но тыгай изи да мӱндыр кевыт пайдам ок пу манын петыреныт. Тылеч вара колхозышто, вара страховой агентлан пашам ыштен. Кок эргыже да ӱдыржӧ улыт. Кызыт кок эргыже, шешкыж дене пырля илат. Шешкыже Лоп йочасадыште пашам ышта, кок ияш ӱдыр уныкаже уло.

— Тунам корно уке ыле, телым лум петыра, кевытыш сатум нимо дене кондаш, — шарналта Валентина Апполоновна. – Лоп велым киндым, ложашым, шӱрашым, сакырым, ӱйым да молымат волак дене шупшын толашенна, калыклан эн чот кӱлшӧ сатум ситараш тыршенна. Ынде теве корнымат ыштышт, кевыт марте тыгыде кӱм шарышт, но тудо петырналтын.  

Таче ялыште коло суртышто илат. Пӧрт-влак пеҥгыде, мотор улыт, ятыржым кермыч дене чоҥымо. Ончычшо ялыште имне, туна ферме лийын, клуб пашам ыштен. Ынде оралтышт веле кодын. Клубышт пу дене ыштыме да тошто гынат, ялын чолга еҥже В.Фёдоров сравоч дене тӱкылен налеш, кӱлеш годым почеш. Тыште У ийым палемдат, ёлкым шындат, лотерейым эртарат,  шыже балл оҥай лийын. Электротулым пошкудо пӧрт гыч шупшыныт. «Шкем шке от веселитлыкте гын, кє тыйым куандара? Моторракын чиена да пайремыш кайыме гаяк ошкылына», — умылтара старосто В.Осипова.

Кодшо ийын Лоп ял могырым Лӱсэҥер гоч тышке шумеш пеҥгыде шартышан кок километр кужыт корным ыштен шуктымо. Тидлан кугыжаныш шӱдӧ миллион чоло теҥгем ойырен. Тыгай корным ыштыме деч вара тыште илыш ончыкыжым кунар-гынат вашталтшаш. Ынде шошым да шыжым лавырам келын толашышаш уке, икшыве-влакланат школыш кошташ йӧнан, кеч-могай транспорт денат тышке пураш лиеш. А ялыште автомашина кажне гаяк суртышто, а южыштыжо икте веле огыл, уло.

Корно манме дене ялыште тудын дене чылажат кылдалтын. Кызыт огыл, эше совет пагытыштак тыгай корно лиеш гын, очыни, ял ончычсо гайракак аралалт кодеш ыле. Корно укелан кєрак ферме петырналтын, 1992 ийыште чыла вольыкым Арбор фермыш кусареныт. Паша вер пытен. 2000 ийлан Павайнурышто 25 суртышто 91 еҥ илен. Кызыт шагалемын. Школышто шым икшыве тунемеш, йочасадыш коштшо-влакат улыт.  

Тиде кундемысе яллаште эше коло ик ий ончычак, республикыште ик эн ончыч, пӱртӱс газ дене пайдаланаш тӱҥалыныт. «Восход» совхозын ончычсо директоржо Р.Сабирьяновын тыршымыжлан кӧра суртлашке газым тӱшка озанлык кӱшеш пуртеныт. Ял аралалт кодын, коло ий жапыште суртшат (визытлан шагалемын), илыше калыкшат кугунак шагалемын огыл гын, очыни, тидыжат кугу рольым модын.

Тачысе кечылан верысе «Восход» колхозышто улыжат ик еҥ, механизатор  А.Шубин, пашам ышта. А молышт бюджет организацийлаште тыршат, шукынжо єрдыж кундемыш пашам ышташ коштыт. Теве тыгай изи да мӱндыр ялыште илышылан паша вер шотышто нелылык поснак кугу. Совхоз улмо годым тиде ял гыч кандашын тракторым виктареныт, кумытын – машинам, латик еҥ тӱрлӧ пашашке коштын. Ынде самырыкрак-влак оксам ышташ  єрдыжкє коштыт, тыгак вольыкым ашнен илыше-шамычат улыт.

 Урем дене эртен кайымына годым тиде ялыште илыше почтальонко И.Семёновам вашлийна. Тудо лачак свежа газет-влакым пуэдаш наҥгая ыле.  

— Ялна изи гынат, марла лудаш йєратат, — мане тудо. – Теве «Марий Эл» газетым шым суртышто налыт, «Сурт-печым» — кудытышто. Ме келшен илена, тӱшкан пайремым эртарена. Йокрокланаш жап уке.       

 Коло суртлан лучко ушкал шотлалтеш, кеҥежым вольыкым черет дене кӱтат. Мутлан, А.Григорьевын вич икшывыже уло, тыгодымак ныл ушкалым ашна. Кок йочаже школыш коштеш, иктыже – йочасадыш. Тыште шӧрым шукертсек талук мучко погат. Кызыт кече коден толыт, литр шӧрлан коло теҥгем тӱлат. Кургым ямдылаш, кӱташ вер ситышын. Эше совхоз годымак ял йыр шукияш шудым ӱденыт да тылеч вара мландым тарватен огытыл. Южо вере чашкерат кушкаш тӱҥалын.

Колхозышто паша шагалеммек, южо еҥ шке семын тыршаш тӱҥалын. Мутлан, О.Фёдоров фермер радамыш ушнен улмаш. Но мландыжым мӱндырнӧ, Сардаял велне, пуэныт. Нелылык лекмылан кєра мландыжымат колхозлан мӧҥгеш пуэн. Илыш дене чеверласымекше, ачажын  тракторжо дене Иван эргыже  кудалышташ тӱҥалын. Тракторым тыгак Р.Семёнов налын. Нуныланат ял калык эҥерта, вет ялыште кажнынак техникыже уке. Кургым ямдылаш, шупшыкташ, пакчам куралаш трактор деч посна ок лий.

Ялыште илыше-влак окса уке манын огыт ойло, вольыкым ончен, Йӱдвелыш, Москвашке, Озаҥыш коштын, шийвундым ыштен налын, пєртым нєлтат. Ме чоҥен шындыме икмыняр чапле пӧртым ужна. Теве тений гына Г.Иванов у пӧртыш илаш пурен. Тудо тӱшка озанлыкыште тракторым виктарен. Пєртым кужу жап чоҥен, вольыкым ашнен, оксам ыштен налын, тудын дене оралтым нєлтен.

Калыкым ял пайрем икояным ышта, сай пашалан кумылаҥда. Тыгай тӱшка мероприятий икте-весым чакрак ышта, лекше йодышым рашемдыме годым ик ойыш толын лекташ полша. Тыште ял пайремым эртараш ончылгоч ямдылалтыныт, кол шўрым шолтеныт, поян ӱстелым погеныт, чапле концертым онченыт.

Кызыт яллаште шкет илыше шоҥгыеҥ-влак ятырын улыт. Тыште А.Емельяновым, С.Ивановым, З.Федоровам соцпашаеҥ онча. Яра шинчыше сурт-влакат улыт. Тыгайже визытыш погына. Нуно тул ылыж  кертме лӱдыкшым ыштат, яллан уда тӱсым пуртат. Старосто В.Осипован мутшо почеш, тыгай пӧртла воктене шӱкшудо кушкеш, оралте шӱйын лунчырга. Озаштлан йыҥгыртымек, иктышт умылат, оралте йыр йытыраят гын, весышт тидым ышташ огыт вашке.

Тыште кугезе йӱлам огыт мондо, тудым шуяш, вияҥдаш тыршат. Теве И.Шубин ял воктеке кум куэм шынден, нуно ынде нӧлталт шогалыныт. Йырышт тыгак вишне кушкеш. Шошым тыште эрыктат, вара Агавайремыш лектыт. Мончаш пурат, яндар вургемым чият, пурам шолтат, муным чиялтат да тышке Юмылан пелешташ толыт. Кугыракышт И.Алексеев Юмылан пелешта. Старосто В.Осипова тыгай примерым кондыш: сар деч вара руш-влак кӱсото гыч пўнчым руэн наҥгаеныт, имне волым ыштеныт. Чыла имньышт колен. Кӱсото теве могай юзо виян.  

— Кеҥежым тораште огыл верланыше Памашъялыште шолем кияр-помидорым кырен кайыш, а мемнан ял воктечын гына эртыш, — шарналта В.Осипова. – Юмылан кумалаш лектына да тудо мемнам арала, зияныш ок пурто.

Теве тыгерак илат изи да мӱндыр ялыште. Чапле корным ыштымылан ял калык куанен, сай ончыкылан ӱшана, оралтым нӧлта, йочам ончен кушта, вольыкым ашна. Тургыжландараже икте: паша вер шукырак лийже ыле. Тунам ял утларак волгалт кая, самырык-влак шукынрак илаш кодыт ыле.

В.СМОЛЕНЦЕВ

Авторын фотожо

 

Опубликовать в Одноклассники

Добавить комментарий